Irez a kontenajo

Moskva: Diferi inter la revizi

De Wikipedio
Kontenajo efacita Kontenajo adjuntita
Nula rezumo di redakto
+shablono:Extera ligilo
Lineo 19: Lineo 19:
| Reto= www.mos.ru
| Reto= www.mos.ru
}}
}}
'''Moskva''' esas la [[chef-urbi|chef-urbo]] e maxim populoza urbo de [[Rusia]], kun {{formatnum:12111194}} habitanti en [[2014]]<ref name="2014Est">{{cite web |publisher = Rosstat |title = demografio |url= http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls| language={{ru}}}}</ref>. Ol ank esas la maxim populoza urbo de [[Europa]]<ref>{{cite web|author= Name |url=http://siberianlight.net/moscow-population/ |title=Moscow Population 2011 - The Russia Blog |publisher=Siberian Light |date=5ma di mayo 2011|language={{en}}|accessdate=12ma di marto 2013}}</ref> e la 8ma maxim populoza del mondo. Ye la 1ma di julio 2012, la teritorio dil urbo expansesis adsudweste ed enkorpigis parto ek l'[[provinco Moskva|''oblast'' (provinco) samnoma]]. Lua areo augmentesis 2.5-ople e lua habitantaro augmentis per {{formatnum:233000}} personi.<ref name="Merger2">{{cite web|author= |url=http://www.itar-tass.com/en/c32/461491.html |title=Expansion of Moscow borders to help it develop harmonically: mayor, Itar-tass, July 1st, 2012 |publisher=Itar-tass.com|accessdate=9ma di julio 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mos.ru/about/history/ |title=Moscow city government official site |publisher= Mos.ru|accessdate=9ma di julio 2014}}</ref> L'urbo situesas an la rivo dil [[rivero Moskva]].
'''Moskva''' esas la [[chef-urbi|chef-urbo]] e maxim populoza urbo de [[Rusia]], kun {{formatnum:12111194}} habitanti en [[2014]]<ref name="2014Est">{{Extera ligilo |publisher = Rosstat |title = demografio |url= http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls| idiomo={{ru}}}}</ref>. Ol ank esas la maxim populoza urbo de [[Europa]]<ref>{{Extera ligilo|autoro= Name |url=http://siberianlight.net/moscow-population/ |titulo= Moscow Population 2011 - The Russia Blog |editero= Siberian Light |publikigita ye=5ma di mayo 2011|idiomo={{en}}|vidita ye= 12ma di marto 2013}}</ref> e la 8ma maxim populoza del mondo. Ye la 1ma di julio 2012, la teritorio dil urbo expansesis adsudweste ed enkorpigis parto ek l'[[provinco Moskva|''oblast'' (provinco) samnoma]]. Lua areo augmentesis 2.5-ople e lua habitantaro augmentis per {{formatnum:233000}} personi.<ref name="Merger2">{{Extera ligilo|url=http://www.itar-tass.com/en/c32/461491.html |titulo= Expansion of Moscow borders to help it develop harmonically: mayor, Itar-tass, July 1st, 2012 |editero= Itar-tass.com|vidita ye= 9ma di julio 2014}}</ref><ref>{{Extera ligilo|url=http://www.mos.ru/about/history/ |titulo= Moscow city government official site |editero= Mos.ru|vidita ye= 9ma di julio 2014}}</ref> L'urbo situesas an la rivo dil [[rivero Moskva]].


Moskva esas importanta [[ekonomio|ekonomiala]], [[kulturo|kulturala]] e [[cienco|ciencala]] centro di Rusia e di estal Europa. Segun la revuo ''Forbes'', ol havas la maxim granda nombro de miliardieri del mondo, ed esas la 9ma maxim kustoza urbo por rezidar. Ol esas un ek la precipua urbala ekonomii del mondo.
Moskva esas importanta [[ekonomio|ekonomiala]], [[kulturo|kulturala]] e [[cienco|ciencala]] centro di Rusia e di estal Europa. Segun la revuo ''Forbes'', ol havas la maxim granda nombro de miliardieri del mondo, ed esas la 9ma maxim kustoza urbo por rezidar. Ol esas un ek la precipua urbala ekonomii del mondo.


Cirkum l'urbo jacas 3 internaciona [[aeroportuo|aeroportui]], e 9 [[ferovoyo|ferovoyala termini]]. La centro di Moskva, [[Moskva-kremlin|''Kremlin'']], [[Reda placo]] e [[Bolshoy-teatro]] judikesas kom Kulturala Patrimonii de la Mondo. Lua [[metropoliteno]]* esas la duesma maxim okupata del mondo, dop [[Tokyo]].
Cirkum l'urbo jacas 3 internaciona [[aeroportuo|aeroportui]], e 9 [[ferovoyo|ferovoyala termini]]. La centro di Moskva, [[Moskva-kremlin|''Kremlin'']], [[Reda placo]] e [[Bolshoy-teatro]] judikesas kom Kulturala Patrimonii de la Mondo. Lua [[metropoliteno]]* esas la duesma maxim okupata del mondo, dop [[Tokyo]].


== Historio ==
== Historio ==
Lineo 31: Lineo 31:


[[Arkivo:Facial_Chronicle_-_b.10,_p.049_-_Tokhtamysh_at_Moscow.jpg|thumb|160px|left|Siejo di Moskva (1382).]]
[[Arkivo:Facial_Chronicle_-_b.10,_p.049_-_Tokhtamysh_at_Moscow.jpg|thumb|160px|left|Siejo di Moskva (1382).]]
Sub [[Ivan la 1ma di Rusia]], l'urbo remplasis Tver kom chef-urbo dil princio di Vladimir-Suzdal, e divenis l'unika centro qua kolektis imposti por Mongol-Tatar suvereni. Por pagar multa imposti a Mongoli, Ivan ganis importanta konseciono de la "Khano" (Mongola suvereno): kande ilu mortis, lua princio ne dividesis, ma heredesis komplete da lua seniora filiulo. La habitanti gradope komencis antipatiar stranjera dominaco, ed en [[1380]] princo [[Dmitry Donskoy]] komandis vinkoza batalio kontre la Tatari en Kulikovo. Tamen, la batalio ne esis decidigiva, e nur du yari pose Moskva siejesis e spoliesis da Khano Tuqtamış ("Tokhtamysh"). Nur en [[1480]] [[Ivan la 3ma di Rusia]] liberigis Moskva de Tatari, e l'urbo divenis la centro dil povo en Rusia<ref>{{cite web |url=http://www.iusb.edu/~journal/2002/vogel_2/vogel.html|title=The Mongol Connection: Mongol Influences on the Development of Moscow |last=Vogel|first=Michael|publisher=Indiana University South Bend|accessdate=3ma di julio 2006|archivedate= 7ma di januaro 2006}}</ref>. Moskva divenis chef-urbo di un imperio qua pose cirkumklozis la teritorio nuna Rusia ed altra landi.
Sub [[Ivan la 1ma di Rusia]], l'urbo remplasis Tver kom chef-urbo dil princio di Vladimir-Suzdal, e divenis l'unika centro qua kolektis imposti por Mongol-Tatar suvereni. Por pagar multa imposti a Mongoli, Ivan ganis importanta konseciono de la "Khano" (Mongola suvereno): kande ilu mortis, lua princio ne dividesis, ma heredesis komplete da lua seniora filiulo. La habitanti gradope komencis antipatiar stranjera dominaco, ed en [[1380]] princo [[Dmitry Donskoy]] komandis vinkoza batalio kontre la Tatari en Kulikovo. Tamen, la batalio ne esis decidigiva, e nur du yari pose Moskva siejesis e spoliesis da Khano Tuqtamış ("Tokhtamysh"). Nur en [[1480]] [[Ivan la 3ma di Rusia]] liberigis Moskva de Tatari, e l'urbo divenis la centro dil povo en Rusia<ref>{{Extera ligilo |url=http://www.iusb.edu/~journal/2002/vogel_2/vogel.html|titulo= The Mongol Connection: Mongol Influences on the Development of Moscow |surnomo=Vogel|nomo=Michael|editero= Indiana University South Bend|vidita ye= 3ma di julio 2006|archivepublikigita ye= 7ma di januaro 2006}}</ref>. Moskva divenis chef-urbo di un imperio qua pose cirkumklozis la teritorio nuna Rusia ed altra landi.


En [[1571]] Krimeana-Tatari atakis e spoliis Moskva, e brulis tota l'edifici ecepte Kremlin.<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=i85noYD9C0EC&pg=PA260&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false |title= ''The Unending Frontier: An Environmental History of the Early Modern World''|author= John F. Richards |yaro=2006|publisher =University of Kalifornia Press| pagini = 260|ISBN=0-520-24678-0|language={{en}}}}</ref> En [[1609]], [[Suedia]]n armeo, komandita dal komto [[Jacob De la Gardie]] e [[Evert Horn]] marchis de Novgorod por helpar Caro [[Vasily la 4ma di Rusia|Vasili Shuiski]], eniris Moskva en 1610 e supresis la rebeleso kontre la Caro, ma abandonis l'urbo en [[1611]] kande [[Polonia-Lituania|Polona-Lituana]] armeo invadis ol.
En [[1571]] Krimeana-Tatari atakis e spoliis Moskva, e brulis tota l'edifici ecepte Kremlin.<ref>{{Extera ligilo|url=http://books.google.com/books?id=i85noYD9C0EC&pg=PA260&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false |titulo= ''The Unending Frontier: An Environmental History of the Early Modern World''|autoro= John F. Richards |yaro=2006|publisher =University of Kalifornia Press| pagini = 260|ISBN=0-520-24678-0|idiomo={{en}}}}</ref> En [[1609]], [[Suedia]]n armeo, komandita dal komto [[Jacob De la Gardie]] e [[Evert Horn]] marchis de Novgorod por helpar Caro [[Vasily la 4ma di Rusia|Vasili Shuiski]], eniris Moskva en 1610 e supresis la rebeleso kontre la Caro, ma abandonis l'urbo en [[1611]] kande [[Polonia-Lituania|Polona-Lituana]] armeo invadis ol.


Dum [[Polona-Moskvana milito (1605-1618)]] kapitano [[Stanisław Żółkiewski]] eniris Moskva pos vinkar Rusi en la [[batalio di Klushino]]. Dum la [[17ma yarcento]] eventis multa revolti, exemple en 1612, 1648, 1662 e 1682. Epidemii di pesto devastis l'urbo en 1570-1571, 1592 e 1654-1656.<ref>{{cite web|url= http://books.google.com/books?id=IcljzNyv4EgC&pg=PA17&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false |title= ''Bubonic plague in early modern Russia: public health and urban disaster'' |author= John T. Alexander |year= 2002|publisher=Oxford University Press US|pagino=17|ISBN= 0-19-515818-0|language={{en}}}}</ref>
Dum [[Polona-Moskvana milito (1605-1618)]] kapitano [[Stanisław Żółkiewski]] eniris Moskva pos vinkar Rusi en la [[batalio di Klushino]]. Dum la [[17ma yarcento]] eventis multa revolti, exemple en 1612, 1648, 1662 e 1682. Epidemii di pesto devastis l'urbo en 1570-1571, 1592 e 1654-1656.<ref>{{Extera ligilo|url= http://books.google.com/books?id=IcljzNyv4EgC&pg=PA17&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false |titulo= ''Bubonic plague in early modern Russia: public health and urban disaster'' |autoro= John T. Alexander |publikigita ye= 2002|editero= Oxford University Press US|pagino=17|ISBN= 0-19-515818-0|idiomo={{en}}}}</ref>


[[Arkivo:Map of Moscow 1784.jpg|left|250px|thumb|Mapo di Moskva en 1784.]]
[[Arkivo:Map of Moscow 1784.jpg|left|250px|thumb|Mapo di Moskva en 1784.]]
Lineo 43: Lineo 43:


[[Arkivo:Moscow clad in snow - Moscou sur la neige - Москва в снежном убранстве - Москва в снегу (1908), noaudio.ogv|thumb|thumbtime=432|Moskva (Rusa imperio) en 1908]]
[[Arkivo:Moscow clad in snow - Moscou sur la neige - Москва в снежном убранстве - Москва в снегу (1908), noaudio.ogv|thumb|thumbtime=432|Moskva (Rusa imperio) en 1908]]
En [[1905]] l'ofico di urbestro di Moskva kreesis, ed Alexander Adrianov divenis lua unesma urbestro. Pos la [[Rusa revoluciono di novembro 1918]] Moskva divenis chef-urbo di la [[Republiko Socialista Sovietiana di Rusia|RSS Rusia]] ye la [[12ma di marto]] [[1918]] e di [[Sovietia]] min kam 5 yari pose. Lua [[metropoliteno]]* inauguresis en [[1935]], e rapide divenis la precipua sistemo por transporto dil urbo.
En [[1905]] l'ofico di urbestro di Moskva kreesis, ed Alexander Adrianov divenis lua unesma urbestro. Pos la [[Rusa revoluciono di novembro 1918]] Moskva divenis chef-urbo di la [[Republiko Socialista Sovietiana Rusia|RSS Rusia]] ye la [[12ma di marto]] [[1918]] e di [[Sovietia]] min kam 5 yari pose. Lua [[metropoliteno]]* inauguresis en [[1935]], e rapide divenis la precipua sistemo por transporto dil urbo.


[[Arkivo:RIAN_archive_429_Fresh_forces_going_to_the_front.jpg|thumb|left|250px|Nova trupi avancas de Moskva en decembro 1941.]]
[[Arkivo:RIAN_archive_429_Fresh_forces_going_to_the_front.jpg|thumb|left|250px|Nova trupi avancas de Moskva en decembro 1941.]]
Lineo 60: Lineo 60:
Lua [[klimato]] esas humida kontinentala (''Dfb'' segun [[Klimatala klasifikuro da Köppen|klasifikuro da Köppen]]) kun longa e kolda vintri (de la duimo di novembro til marto) e varma someri. La [[temperaturo|temperaturi]] povas variar de -25ºC til 0ºC dum [[vintro]], e de 15ºC til 30ºC dum [[somero]]. La maxima temperaturo mezurita dum la historio dil urbo esis 39.0 °C ye la 29ma di julio 2010, dum ke la minima mezurita esis −42.2 °C en januaro 1940. Moskva esas en la [[horala zono]] UTC+3.
Lua [[klimato]] esas humida kontinentala (''Dfb'' segun [[Klimatala klasifikuro da Köppen|klasifikuro da Köppen]]) kun longa e kolda vintri (de la duimo di novembro til marto) e varma someri. La [[temperaturo|temperaturi]] povas variar de -25ºC til 0ºC dum [[vintro]], e de 15ºC til 30ºC dum [[somero]]. La maxima temperaturo mezurita dum la historio dil urbo esis 39.0 °C ye la 29ma di julio 2010, dum ke la minima mezurita esis −42.2 °C en januaro 1940. Moskva esas en la [[horala zono]] UTC+3.


Moskva havas 96 parki e 18 gardeni, inkluzite 4 botanika gardeni. Anke existas 450 km² di verda zoni e cirkume 100 km² di [[foresto|foresti]]. Moskva havas 27 m² di verda arei per habitanto, kontre 6 m² en [[Paris]], 7.5 m² en [[London]] e 8.6 m² en [[New York]]. L'urbo esas populara destino por [[turismo|turisti]]: lua precipua atraktivi esas [[Moskva-Kremlin|Kremlin]] e [[Reda placo]] e l'Eklezio dil Acenso, konstruktita en 1532 - la tri monumenti konsideresis Mondala Heredaji di la Homaro, segun l'[[UNESCO]], e la merkato GUM, konstruktita dum lasta yardeko dil [[19ma yarcento]].
Moskva havas 96 parki e 18 gardeni, inkluzite 4 botanika gardeni. Ank existas 450 km² di verda zoni e cirkume 100 km² di [[foresto|foresti]]. Moskva havas 27 m² di verda arei po habitanto, kontre 6 m² en [[Paris]], 7.5 m² en [[London]] e 8.6 m² en [[New York]]. L'urbo esas populara destino por [[turismo|turisti]]: lua precipua atraktivi esas [[Moskva-Kremlin|Kremlin]] e [[Reda placo]] e l'Eklezio dil Acenso, konstruktita en 1532 - la tri monumenti deklaresis Mondala Heredaji di la Homaro dal [[UNESCO]], e la merkato GUM, konstruktita dum lasta yardeko di la [[19ma yarcento]].


{{Panoramo|Panorama of the Moscow Kremlin.jpg|1000px|Panoramo dil ''Kremlin'', en Moskva.}}
{{Panoramo|Panorama of the Moscow Kremlin.jpg|1000px|Panoramo dil ''Kremlin'', en Moskva.}}
Lineo 80: Lineo 80:
* {{VEN}}, [[Caracas]]
* {{VEN}}, [[Caracas]]
* {{USA}}, [[Chicago]]
* {{USA}}, [[Chicago]]
* {{CHN}}, [[Beijing]]<ref>{{cite web|title= Moscow |author= Beijing Official Website International |language= {{en}} |accessdate= 26ma di mayo 2008|url=http://web.archive.org/web/http://www.ebeijing.gov.cn/ying/t95203.htm }}</ref>
* {{CHN}}, [[Beijing]]<ref>{{Extera ligilo|titulo= Moscow |autoro= Beijing Official Website International |idiomo={{en}} |vidita ye= 26ma di mayo 2008|url=http://web.archive.org/web/http://www.ebeijing.gov.cn/ying/t95203.htm }}</ref>
* {{POL}}, [[Kraków]]
* {{POL}}, [[Kraków]]
* {{PER}} [[Cuzco]]
* {{PER}}, [[Cuzco]]
* {{TUR}}, [[Ankara]]
* {{TUR}}, [[Ankara]]
* {{DZA}} [[Aljer]]
* {{DZA}}, [[Aljer]]
* {{KAZ}} [[Astana]]
* {{KAZ}}, [[Astana]]
* {{GRC}}, [[Athina]]
* {{GRC}}, [[Athina]]
* {{THA}}, [[Bangkok]]
* {{THA}}, [[Bangkok]]
Lineo 95: Lineo 95:
* {{COL}}, [[Bogota]]
* {{COL}}, [[Bogota]]
* {{COL}}, [[Valledupar]]
* {{COL}}, [[Valledupar]]
* {{TJK}} [[Dushanbe]]
* {{TJK}}, [[Dushanbe]]
* {{NIC}} [[Matagalpa]]
* {{NIC}}, [[Matagalpa]]
* {{DEU}}, [[Düsseldorf]]
* {{DEU}}, [[Düsseldorf]]
* {{EGY}}, [[Kairo]]
* {{EGY}}, [[Kairo]]
Lineo 114: Lineo 114:
* {{MNE}}, [[Podgorica]]
* {{MNE}}, [[Podgorica]]
* {{CZE}}, [[Praha]]
* {{CZE}}, [[Praha]]
* {{ISL}}, [[Reykjavík]]<ref>{{Cite web|url= http://www.diplomatrus.com/article.php?id=1071&PHPSESSID=1d432b8ba8416b3494009601b57893a2&l=eng |title=Moscow and Rejkjavik sister cities.|accessdate=11ma di marto 2008}}</ref>
* {{ISL}}, [[Reykjavík]]<ref>{{Extera ligilo|url= http://www.diplomatrus.com/article.php?id=1071&PHPSESSID=1d432b8ba8416b3494009601b57893a2&l=eng |titulo= Moscow and Rejkjavik sister cities.|vidita ye= 11ma di marto 2008}}</ref>
* {{LVA}}, [[Riga]]
* {{LVA}}, [[Riga]]
* {{DOM}}, [[Santo Domingo]]
* {{DOM}}, [[Santo Domingo]]
Lineo 126: Lineo 126:
* {{ALB}}, [[Tirane]]<ref>Twinning Cities: International Relations. Municipality of Tirana. www.tirana.gov.al.</ref>
* {{ALB}}, [[Tirane]]<ref>Twinning Cities: International Relations. Municipality of Tirana. www.tirana.gov.al.</ref>
* {{JAP}}, [[Tokio]]
* {{JAP}}, [[Tokio]]
* {{MNG}} [[Ulan Bator]]
* {{MNG}}, [[Ulaanbaatar]]
* {{FRA}}, [[Valenciennes]]
* {{FRA}}, [[Valenciennes]]
* {{POL}}, [[Warszawa]]
* {{POL}}, [[Warszawa]]

Versiono ye 23:20, 10 nov. 2021

Moskva
Kelk imaji pri Moskva.
Standardo Blazono
Lando: Rusia
Informo:
Latitudo: 55°45'08" N
Longitudo: 37°37'56" E
Altitudo: 130 til 253 m
Surfaco: 2,511 km²
Habitanti: 12 111 194 (2014)
Denseso di habitantaro: 9.735,8 hab./km²
Horala zono: UTC+ 3
Urbestro: Sergey Sobyanin
Mapo di Moskva
Oficala retosituo:
www.mos.ru

Moskva esas la chef-urbo e maxim populoza urbo de Rusia, kun 12 111 194 habitanti en 2014[1]. Ol ank esas la maxim populoza urbo de Europa[2] e la 8ma maxim populoza del mondo. Ye la 1ma di julio 2012, la teritorio dil urbo expansesis adsudweste ed enkorpigis parto ek l'oblast (provinco) samnoma. Lua areo augmentesis 2.5-ople e lua habitantaro augmentis per 233 000 personi.[3][4] L'urbo situesas an la rivo dil rivero Moskva.

Moskva esas importanta ekonomiala, kulturala e ciencala centro di Rusia e di estal Europa. Segun la revuo Forbes, ol havas la maxim granda nombro de miliardieri del mondo, ed esas la 9ma maxim kustoza urbo por rezidar. Ol esas un ek la precipua urbala ekonomii del mondo.

Cirkum l'urbo jacas 3 internaciona aeroportui, e 9 ferovoyala termini. La centro di Moskva, Kremlin, Reda placo e Bolshoy-teatro judikesas kom Kulturala Patrimonii de la Mondo. Lua metropoliteno* esas la duesma maxim okupata del mondo, dop Tokyo.

Historio

Moskva fondesis ante la 12ma yarcento. Nomizita tale pro la rivero Moskva an quo ol situesas. La nomo Moskva konsistas ek du vorto-radiki del Fina-Ugriana lingui: mosk- 'lavar' e va- 'aquo' (exemple, en nuna Estona mõskeda 'lavar' ed en Ziryanana linguo va 'aquo'). En l'anciena linguo Rusa lua nomo esas гра́д Моско́в, qua signifikas "l'urbo apud rivero Moskva".

L'unesma refero pri Moskva evas de 1147. Non yari pose, princulo Yuri Dolgorukiy konstruktis ligna murego, la Kremlin, rikonstruktita multa foyi por protektar l'urbo. Pos Mongola spoliado en 1237-1238, kande Mongoli brulis ol, Moskva divenis chef-urbo dil princio di Vladimir-Suzdal.

Siejo di Moskva (1382).

Sub Ivan la 1ma di Rusia, l'urbo remplasis Tver kom chef-urbo dil princio di Vladimir-Suzdal, e divenis l'unika centro qua kolektis imposti por Mongol-Tatar suvereni. Por pagar multa imposti a Mongoli, Ivan ganis importanta konseciono de la "Khano" (Mongola suvereno): kande ilu mortis, lua princio ne dividesis, ma heredesis komplete da lua seniora filiulo. La habitanti gradope komencis antipatiar stranjera dominaco, ed en 1380 princo Dmitry Donskoy komandis vinkoza batalio kontre la Tatari en Kulikovo. Tamen, la batalio ne esis decidigiva, e nur du yari pose Moskva siejesis e spoliesis da Khano Tuqtamış ("Tokhtamysh"). Nur en 1480 Ivan la 3ma di Rusia liberigis Moskva de Tatari, e l'urbo divenis la centro dil povo en Rusia[5]. Moskva divenis chef-urbo di un imperio qua pose cirkumklozis la teritorio nuna Rusia ed altra landi.

En 1571 Krimeana-Tatari atakis e spoliis Moskva, e brulis tota l'edifici ecepte Kremlin.[6] En 1609, Suedian armeo, komandita dal komto Jacob De la Gardie e Evert Horn marchis de Novgorod por helpar Caro Vasili Shuiski, eniris Moskva en 1610 e supresis la rebeleso kontre la Caro, ma abandonis l'urbo en 1611 kande Polona-Lituana armeo invadis ol.

Dum Polona-Moskvana milito (1605-1618) kapitano Stanisław Żółkiewski eniris Moskva pos vinkar Rusi en la batalio di Klushino. Dum la 17ma yarcento eventis multa revolti, exemple en 1612, 1648, 1662 e 1682. Epidemii di pesto devastis l'urbo en 1570-1571, 1592 e 1654-1656.[7]

Mapo di Moskva en 1784.

L'urbo cesis esar chef-urbo di Rusa imperio en 1712 (ecepte dum kurta periodo, de 1728 til 1732) pos la fondo di Sankt Petersburg da Petrus la 1ma di Rusia e 1703. La pesto-epidemio di 1770-1772 esis la maxim intensa erupto di pesto en centrala Rusia, e mortigis nur en Moskva cirkume 100 000 personi.

Dum la Franca invado di Rusia en 1812 lua habitanti brulis l'urbo ed abandonis ol ye la 14ma di septembro, kande Napoleonala trupi komencis proximigar. Hungro, koldeso e febla provizuro-linei komencis afektar la Grande Armée di Napoleon, qua koaktesis a retretar. Dum la retreto l'armeo sufris sporadik ataki da Rusa trupi, ed on kalkulas ke 400.000 soldati mortis e nur poka mili transvivis.

Moskva (Rusa imperio) en 1908

En 1905 l'ofico di urbestro di Moskva kreesis, ed Alexander Adrianov divenis lua unesma urbestro. Pos la Rusa revoluciono di novembro 1918 Moskva divenis chef-urbo di la RSS Rusia ye la 12ma di marto 1918 e di Sovietia min kam 5 yari pose. Lua metropoliteno* inauguresis en 1935, e rapide divenis la precipua sistemo por transporto dil urbo.

Nova trupi avancas de Moskva en decembro 1941.

Dum la duesma mondomilito Moskva divenis sideyo dil Stata Komitato por la Defenso e sideyo por la Reda Armeo. En 1941 16 divizioni kun plua kam 160 000 personi, 25 batalioni (18.500 personi) e 4 regimenti di injeniorarto formacesis kun lua habitanti. Germana armeo haltigis proxim l'urbo e komencis bombardar ol kun kanoni. Ye la 20ma di oktobro l'urbo deklaresis sub siejo. Lua habitanti konstruktis kaptili kontre tanki e Germanian aeroplani komencis bombardar ol. Malgre la bombardi, la konstrukturo di lua metropoliteno duris. On kalkulas ke 248.000 til 400.000 Germani mortis dum la Batalio di Moskva, kontre 650.000 til 1.280.000 Sovietiani.[8][9][10] En 1944 un medalio kreesis por memorigar la defenso di Moskva dum la milito.

Moskva dum l'Olimpiala Ludi.

En 1980 eventis Olimpiala Ludi en Moskva, quankam la boikoto di Usa e di altra landi, pro Sovietian invado en Afganistan en 1979. En 1991 on probis stato-stroko en l'urbo kontre la reformi propozita da Mihail Gorbachov. En la fino di ta yaro, kande Sovietia finis existar, Moskva restis chef-urbo di nedependanta Rusia. Pos ta epoko, l'adopto di ekonomio di merkato efektigis l'expanso di westala butiki, servadi, arkitekturo e vivo-moyeno. McDonald's apertis lua unesma brancho en Moskva en 1990.

L'urbo duris kreskar dum la yari 1990a e 2000a, e lua habitantaro augmentis de min kam 9 milion til plu kam 10 milion personi. La kresko di la quanto di automobili en la stradi augmentis la konflikti di trafiko. Anciena kirki qui destruktesis dum l'epoko di Yosif Stalin rikonstruktesis, quale la Katedralo di Kristo la Salvero.

Geografio

Peizajo dum fino di la printempo en Moskva.
Merkato GUM, en la centro di Moskva.

Moskva okupas la du rivi dil rivero Moskva, e 49 ponti trairas ol. Lua tereni ordinare esas plana: la mezvalora altitudo dil urbo esas 156 m e lua maxim alta punto jacas 255 metri sur la marala nivelo.

Lua klimato esas humida kontinentala (Dfb segun klasifikuro da Köppen) kun longa e kolda vintri (de la duimo di novembro til marto) e varma someri. La temperaturi povas variar de -25ºC til 0ºC dum vintro, e de 15ºC til 30ºC dum somero. La maxima temperaturo mezurita dum la historio dil urbo esis 39.0 °C ye la 29ma di julio 2010, dum ke la minima mezurita esis −42.2 °C en januaro 1940. Moskva esas en la horala zono UTC+3.

Moskva havas 96 parki e 18 gardeni, inkluzite 4 botanika gardeni. Ank existas 450 km² di verda zoni e cirkume 100 km² di foresti. Moskva havas 27 m² di verda arei po habitanto, kontre 6 m² en Paris, 7.5 m² en London e 8.6 m² en New York. L'urbo esas populara destino por turisti: lua precipua atraktivi esas Kremlin e Reda placo e l'Eklezio dil Acenso, konstruktita en 1532 - la tri monumenti deklaresis Mondala Heredaji di la Homaro dal UNESCO, e la merkato GUM, konstruktita dum lasta yardeko di la 19ma yarcento.

Panoramo dil Kremlin, en Moskva.
Panoramo dil Kremlin, en Moskva.

Demografio


Demografio di Moskva inter 1400 e 1856

1400 1638 1710 1725 1738 1775 1785 1811 1813 1825 1840 1856

40 000 200 000 160 000 145 000 138 400 161 000 188 700 270 200 215 000 241 500 349 100 368 800
Demografio di Moskva inter 1868 e 2002

1868 1871 1888 1897 1912 1920 1926 1939 1959 1979 1989 2002

416 400 601 969 753 459 1 038 600 1 617 157 1 027 300 2 101 200 4 609 200 6 133 100 8 142 200 8 972 300 10 383 000

Fratala urbi

Referi

Commons
Commons
Wikimedia Commons havas kontenajo relatante a: Moskva
Katedralo di Santa Bazilius, maestroverko di Rusa arkitekturo.
  1. Idiomo: Rusa.
  2. Moscow Population 2011 - The Russia Blog - Autoro: Name. Publikigita da Siberian Light. Dato di publikigo: 5ma di mayo 2011. URL vidita ye 12ma di marto 2013. Idiomo: Angla.
  3. Expansion of Moscow borders to help it develop harmonically: mayor, Itar-tass, July 1st, 2012 - Publikigita da Itar-tass.com. URL vidita ye 9ma di julio 2014. 
  4. Moscow city government official site - Publikigita da Mos.ru. URL vidita ye 9ma di julio 2014. 
  5. The Mongol Connection: Mongol Influences on the Development of Moscow - Publikigita da Indiana University South Bend. URL vidita ye 3ma di julio 2006. 
  6. The Unending Frontier: An Environmental History of the Early Modern World - Autoro: John F. Richards. Pag.: 260 Idiomo: Angla.
  7. Bubonic plague in early modern Russia: public health and urban disaster - Autoro: John T. Alexander. Publikigita da Oxford University Press US. Dato di publikigo: 2002. Idiomo: Angla.
  8. Moscow Encyclopedia, ed. Great Russian Encyclopedia, Moscow, 1997, entry "Battle of Moscow"
  9. Great Soviet Encyclopedia, Moscow, 1973-78, entry "Battle of Moscow 1941-42"
  10. John Erickson, Barbarossa: The Axis and the Allies, table 12.4
  11. Moscow - Autoro: Beijing Official Website International. URL vidita ye 26ma di mayo 2008. Idiomo: Angla.
  12. Moscow and Rejkjavik sister cities. - URL vidita ye 11ma di marto 2008. 
  13. Twinning Cities: International Relations. Municipality of Tirana. www.tirana.gov.al.

Videz anke

Chef-urbi di Europana landi

Amsterdam · Andorra la Vella · Athina · Bakı · Beograd  · Berlin · Bern · Bratislava · Bruxel · Budapest · București · Chișinău · Dublin · Helsinki · Kiyiv · København · Lisboa · Ljubljana · London · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monako · Moskva · Nikosia · Oslo · Paris · Podgorica · Praha  · Reykjavík · Rīga · Roma · San-Marino · Sarajevo · Skopje  · Sofiya · Stockholm · Tallinn · Tbilisi · Tirane · Vaduz · Valletta  · Warszawa · Vatikano · Wien · Vilnius · Yerevan · Zagreb